تفاوت میان نسخه‌های «نجم‌السلطنه»

از دانشنامه الکترونیکی زنان
پرش به ناوبری پرش به جستجو
(صفحه‌ای تازه حاوی «ملک تاج فیروزملقب به نجم السلطنه (1233- 1311)، مادر دکتر محمد مصدق، از شاهزادگان قاجار و یکی از دختران فیروزمیرزا فرمانفرما نوه فتحعلیشاه، از جمله واقفان زن در دوره پهلوی اول بوده است. {{TOClimit}} ===زندگی‌نامه=== ملک تاج ملقب به نجم السلطنه از طرف پدر و...» ایجاد کرد)
 
 
(۴۵ نسخه‌ٔ میانی ویرایش‌شده توسط ۲ کاربر نشان داده نشده)
سطر ۱: سطر ۱:
ملک تاج فیروزملقب به نجم السلطنه (1233- 1311)، مادر دکتر محمد مصدق، از شاهزادگان قاجار و یکی از دختران فیروزمیرزا فرمانفرما نوه فتحعلیشاه، از جمله واقفان زن در دوره پهلوی اول بوده است.  
[[پرونده:نجم السلطنه.jpg|بندانگشتی|250x250پیکسل|نجم‌السلطنه]]
ملک‌تاج فیروز ملقب به نجم‌السلطنه (1233- 1311)، مادر دکتر محمد مصدق، از شاهزادگان قاجار و یکی از دختران فیروز میرزا فرمانفرما نوه فتحعلی‌شاه، از جمله واقفان زن در دوره پهلوی اول بوده است.  
{{TOClimit}}
{{TOClimit}}
===زندگی‌نامه===
===زندگی‌نامه===
ملک تاج ملقب به نجم السلطنه از طرف پدر  و مادر نتیجه فتحعلی شاه قاجار بود.<ref>اتحادیه، منصوره (1388). ''زنانی که زیر مقنعه کلاهداری نموده‌اند؛ زندگی ملک تاج خانم نجم السلطنه 1311-1233ش/1350-1270ق''. تهران: تاریخ ایران. صص 23 تا 27.</ref>
ملک‌تاج ملقب به نجم‌السلطنه از طرف پدر  و مادر نتیجه [https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D8%AA%D8%AD%D8%B9%D9%84%DB%8C%E2%80%8C%D8%B4%D8%A7%D9%87 فتحعلی‌شاه قاجار] بود.<ref>اتحادیه، منصوره (1388). ''زنانی که زیر مقنعه کلاهداری نموده‌اند؛ زندگی ملک تاج خانم نجم‌السلطنه 1311-1233ش/1350-1270ق''. تهران: تاریخ ایران. صص 23-27.</ref>
وی در تاریخ 9 بهمن 1233 هجری شمسی متولد شد و در تاریخ 10 دی ماه 1311 وفات یافت.<ref>خدایار محبی، منوچهر (1325). ''شریک مرد''. تهران: چاپخانه تابان. ص112.</ref>
وی در تاریخ 9 بهمن 1233 هجری شمسی متولد شد و در تاریخ 10 دی ماه 1311 وفات یافت.<ref>خدایار محبی، منوچهر (1325). ''شریک مرد''. تهران: چاپخانه تابان. ص112.</ref>
پدر نجم السلطنه فیروز میرزا نصرت‌الدوله ملقب به فرمانفرما، فرزند[https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D8%B3_%D9%85%DB%8C%D8%B1%D8%B2%D8%A7 ولیعهد قاجار عباس میرزا نایب‌السلطنه] (۱۲۰۳–۱۲۴۹ ق) و نوه فتحعلی شاه قاجار و مادر نجم السلطنه، حاجیه هماخانم دختر بهمن میرزا بهاءالدوله، یکی از پسران فتحعلی شاه قاجار، نوه دیگر فتحعلیشاه بود. <ref>فرمانفرمائیان، مهرماه (رئیس) (1377). ''زندگینامه عبدالحسین میرزا فرمانفرما''. تهران: نشر توس. ص30.</ref>
پدر نجم‌السلطنه فیروز میرزا نصرت‌الدوله ملقب به فرمانفرما، فرزند [https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D8%B3_%D9%85%DB%8C%D8%B1%D8%B2%D8%A7 ولیعهد قاجار عباس میرزا نایب‌السلطنه] (۱۲۰۳–۱۲۴۹ ق) و نوه فتحعلی‌شاه قاجار و مادرش حاجیه هماخانم دختر بهمن میرزا بهاءالدوله، یکی دیگر از پسران عباس میرزا بود.<ref>فرمانفرمائیان، مهرماه (رئیس) (1377). ''زندگی‌نامه عبدالحسین میرزا فرمانفرما''. تهران: نشر توس. ص30.</ref>




===شخصیت===
===خواهران و برادران===
نجم السلطنه شخصیتی هوشمند، حساس، زرنگ و فعال بود و زنی پرکار و قوی دل بود. مومن و معتقد و پایبند به دین و مشیت الهی بود و به بخت و اقبال بسیاراعتقاد داشت. <ref>اتحادیه، منصوره (1389). ''زنانی که زیر مقنعه کلاهداری کردند؛ زندگانی ملک تاج خانم نجم السلطنه''. تهران: نشر تاریخ ایران. ص 26.</ref>
فیروز میرزا و هماخانم چهار فرزند ـ سه دختر و یک پسر ـ داشتند. یکی از دختران به نام ماه سیما در جوانی فوت کرد. دختر ارشد، نجم‌السلطنه و دومی [[سرورالسلطنه]]، همسر مظفرالدین شاه بود. کوچکترین فرزند او عبدالحسین میرزا بعدها لقب پدر یعنی فرمانفرما را از آن خود کرد.<ref>اتحادیه، منصوره (1389). ''زنانی که زیر مقنعه کلاهداری کردند؛ زندگانی ملک تاج خانم نجم‌السلطنه''. تهران: نشر تاریخ ایران. صص24-25.</ref>
قدی کوتاه داشت، تند سخن می گفت و با سرعت حرکت می کرد و حوصله حرف های بیهوده و بدیهیات را نداشت. او بسیار علاقمند به زیارت اهل بیت بود.<ref>اتحادیه، منصوره (1389).'' زنانی که زیر مقنعه کلاهداری کردند؛ زندگانی ملک تاج خانم نجم السلطنه''. تهران: نشر تاریخ ایران. ص64-65.</ref> وی زنی قوی، خوشبین و معتقد به مشیت الهی بود و حتی اگر احساس ضعف می‌کرد، ناامید نمی‌شد.<ref> اتحادیه، منصوره (1389). ''زنانی که زیر مقنعه کلاهداری کردند؛ زندگانی ملک تاج خانم نجم السلطنه''. تهران: نشر تاریخ ایران. ص45.</ref> اهل یاوه گویی و سخنان بیهوده نبود. تند حرف می زد و زنی چالاک و زرنگ بود. زندگانی ساده و بی آلایشی داشت و اهل تجملات نبود.<ref>اتحادیه، منصوره (1389). ''زنانی که زیر مقنعه کلاهداری کردند؛ زندگانی ملک تاج خانم نجم السلطنه''. تهران: نشر تاریخ ایران. ص118-119.</ref>




<br />
===ویژگی‌های فردی===
===مادر مصدق===
نجم‌السلطنه فردی هوشمند، حساس، زرنگ و چالاک و پر جنب و جوش بود؛ <ref name=":0">اتحادیه، منصوره (1389). ''زنانی که زیر مقنعه کلاهداری کردند؛ زندگانی ملک تاج خانم نجم‌السلطنه''. تهران: نشر تاریخ ایران. ص 26.</ref>قدی کوتاه داشت، تند سخن می‌گفت و با سرعت حرکت می‌کرد و حوصله حرف‌های بیهوده و بدیهیات را نداشت. او مؤمن و پایبند به دین و مشیت الهی بود و بسیار علاقمند به زیارت اهل بیت بود.<ref>اتحادیه، منصوره (1389).'' زنانی که زیر مقنعه کلاهداری کردند؛ زندگانی ملک تاج خانم نجم‌السلطنه''. تهران: نشر تاریخ ایران. صص64-65.</ref> قوی و خوشبین بود و حتی اگر احساس ضعف می‌کرد، ناامید نمی‌شد. به بخت و اقبال بسیار اعتقاد داشت. زندگانی ساده و بی‌آلایشی داشت و اهل تجملات نبود.<ref>اتحادیه، منصوره (1389). ''زنانی که زیر مقنعه کلاهداری کردند؛ زندگانی ملک تاج خانم نجم‌السلطنه''. تهران: نشر تاریخ ایران. صص118-119.</ref> نامه‌های نجم‌السلطنه به فرمانفرما نشان می‌دهد از سواد چندانی برخوردار نبود.<ref name=":0" />
نفوذ و تأثیر ملک تاج بر پسرش، محمد مصدق عمیق و پردوام بود. وی زنی با روحیه استثنایی و اراده قوی بود که مصدق حتی در مباحث و سخنرانی های عمومی از فرزانگی او سخن می گفت. اندرز مادرش در هنگامه دشوار 1293 را - که شایعات نادرستی درباره او بر سر زبان ها افتاده بود- در سراسر زندگی طولانیش آویزه گوش قرار داد. او به مصدق گفته بود: «وزن اشخاص در جامعه به قدر شدائدی است که در راه مردم تحمل می کنند». او تا زمان وفاتش در 1311 در تمامی تصمیم های خصوصی و عمومی مصدق نقش فعالانه داشت.  


<br />
===تحصیلات===
با توجه به اینکه تحصیلات دختران سطحی و جزئی بود، ولی شاید نسبت به دختران رجال و خانواده سلطنتی توجه بیشتری می شد. با وجود این اکثراً از سواد چندانی برخوردار نبودند. نامه های نجم السلطنه به فرمانفرما نشان میدهد او از سواد چندانی برخوردار نبوده است.<ref>اتحادیه، منصوره (1389). ''زنانی که زیر مقنعه کلاهداری کردند؛ زندگانی ملک تاج خانم نجم السلطنه''. تهران: نشر تاریخ ایران. ص26.</ref><ref>کاتوزیان، همایون (1371). ''مصدق و نبرد قدرت در ایران''. مترجم تدین، احمد. تهران: مؤسسه خدمات فرهنگی رسا. ص22.</ref>


<br />
===خواهران و برادران===
فیروز میرزا و حاجیه هماخانم چهار فرزند، سه دختر و یک پسر داشتند. یکی از دختران به نام ماه سیما در جوانی فوت کرد. دختر ارشد نجم السلطنه و دومی سرورالسلطنه بود که به عقد ازدواج مظفرالدین میرزا ولیعهد درآمد و به حضرت علیا ملقب شد. کوچکترین فرزند او عبدالحسین میرزا بود که بعدها لقب پدر «فرمانفرما» را گرفت.<ref>اتحادیه، منصوره (1389). ''زنانی که زیر مقنعه کلاهداری کردند؛ زندگانی ملک تاج خانم نجم السلطنه''. تهران: نشر تاریخ ایران. صص24-25.</ref>
از آنجا که فیروز میرزا غالباً در مأموریت بود سرپرستی، تربیت و پرورش فرزندان بر عهده حاجیه هماخانم که زنی با شخصیت، محکم و محترم بود قرار داشت.<ref>اتحادیه، منصوره (1389). ''زنانی که زیر مقنعه کلاهداری کردند؛ زندگانی ملک تاج خانم نجم السلطنه''. تهران: نشر تاریخ ایران. ص25.</ref>


<br />
===ازدواج===
===ازدواج===
نجم السلطنه سه بار ازدواج کرد و هر سه بار نیز همراه بچه های کوچکش بیوه گشت.<ref>اتحادیه، منصوره (1389). ''زنانی که زیر مقنعه کلاهداری کردند؛ زندگانی ملک تاج خانم نجم السلطنه''. تهران: نشر تاریخ ایران. ص14.</ref>
نجم‌السلطنه سه بار ازدواج کرد و هر سه بار نیز با فرزندانی کوچک بیوه شد.<ref>اتحادیه، منصوره (1389). ''زنانی که زیر مقنعه کلاهداری کردند؛ زندگانی ملک تاج خانم نجم‌السلطنه''. تهران: نشر تاریخ ایران. ص14.</ref>همسر اولش مرتضی قلی‌خان وکیل‌الملک کرمانی بود که در 16 سالگی به عنوان همسر دوم به عقد او درآمد. علت این ازدواج این بود که پدرش فیروز میرزا گرچه وزیر جنگ بود، ولی ثروت چندانی نداشت، بنابراین درصدد وصلت با خانواده ثروتمندی برای دخترش برآمد. او سابقه آشنایی دیرینه‌ای با خانواده وکیل‌الملک کرمانی به سبب چندین سال خدمت در کرمان داشت و به همین سبب دخترش را به همسری مرتضی قلی خان درآورد. مرتضی قلی خان که متأهل بود و چند فرزند داشت و بسیار مسن‌تر از نجم‌السلطنه 16 ساله بود در سال 1296ق در تهران درگذشت. او تعلیمات نظامی را در روسیه آموخته و با درجه سرتیپی وارد قشون ایران شده بود.<ref>اتحادیه، منصوره (1389). ''زنانی که زیر مقنعه کلاهداری کردند؛ زندگانی ملک تاج خانم نجم‌السلطنه''. تهران: نشر تاریخ ایران. ص27.</ref>نجم‌السلطنه مهریه قابل ملاحظه‌ای از قرار 4.5 دانگ قریه اسماعیل آباد را دریافت کرد که دهکده‌ای آباد واقع در جوپار، در جنوب کرمان بود.<ref>اتحادیه، منصوره (1389). ''زنانی که زیر مقنعه کلاهداری کردند؛ زندگانی ملک تاج خانم نجم‌السلطنه''. تهران: نشر تاریخ ایران. ص31.</ref>همسر دوم وی، میرزا هدایت الله وزیر دفتر از مردان تجددطلب و پیرو امیرکبیر و از بزرگان آشتیان بود.<ref>تاج‌بخش، حسن (1379). ''تاریخ بیمارستان‌های ایران (از آغاز تا عصر حاضر)''. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی. ص242.</ref>ازدواج نجم‌السلطنه و وزیر دفتر دو سال پس از فوت مرتضی قلی خان وکیل‌الملک در ۱۲۹۸ق صورت گرفت. حاصل این ازدواج محمد ملقب به [https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF_%D9%85%D8%B5%D8%AF%D9%82 مصدق‌]السلطنه و آمنه ملقب به دفترالملوک بود. محمد بعدها نام خانوادگی مصدق را برای خود برگزید.<ref>اتحادیه، منصوره (1389). ''زنانی که زیر مقنعه کلاهداری کردند؛ زندگانی ملک تاج خانم نجم‌السلطنه''. تهران: نشر تاریخ ایران. صص42-43.</ref>نجم‌السلطنه پس از  فوت همسر دومش، در 1311ق با میرزا فضل الله خان وکیل‌الملک تبریزی طباطبایی دیبا از خانواده‌های معروف آذربایجان ازدواج کرد. او مدتی در پطرزبورگ وزیر مختار بود و سپس منشی ولیعهد مظفرالدین میرزا شد. فضل الله خان دیبا پس از فوت همسرش با نجم‌السلطنه ازدواج کرد. میرزا فضل الله وکیل‌الملک از همسر قبلی خود ۱۱ فرزند داشت که چندان با نجم‌السلطنه سازگاری نداشتند. حاصل این ازدواج پسری بود به نام ابوالحسن (ثقه‌الدوله) دیبا.<ref>اتحادیه، منصوره (1389). ''زنانی که زیر مقنعه کلاهداری کردند؛ زندگانی ملک تاج خانم نجم‌السلطنه''. تهران: نشر تاریخ ایران. ص49.</ref>
وقتی نجم السلطنه 16 ساله شد، پدرش فیروز میرزا وزیر جنگ بود، ولی ثروت چندانی نداشت، بنابراین درصدد وصلت با خانواده ثروتمندی برای دخترش برآمد. او که چندین سال در کرمان خدمت کرده بود سابقه آشنایی دیرینه ای با خانواده وکیل الملک کرمانی داشت، به همین سبب دخترش را به همسری مرتضی قلی خان درآورد. مرتضی قلی خان تعلیمات نظامی را در روسیه آموخته و با درجه سرتیپی وارد قشون ایران شده بود. متأهل بود و چند فرزند داشت و بسیار مسن تر از نجم السلطنه  16 ساله بود.<ref>اتحادیه، منصوره (1389). ''زنانی که زیر مقنعه کلاهداری کردند؛ زندگانی ملک تاج خانم نجم السلطنه''. تهران: نشر تاریخ ایران. ص27.</ref>
 
او در سال 1296ق در تهران درگذشت.<ref>بامداد، مهدی (1371). ''شرح حال رجال ایران قرن های 12 و13و 14''. تهران: زوار. صص297-298.</ref>
 
نجم السلطنه مهریه قابل ملاحظه ای از قرار 4.5 دانگ قریه اسماعیل آباد را دریافت کرد که دهکده ای غنی و آباد واقع در چوپار، در جنوب کرمان بود.<ref>اتحادیه، منصوره (1389). ''زنانی که زیر مقنعه کلاهداری کردند؛ زندگانی ملک تاج خانم نجم السلطنه''. تهران: نشر تاریخ ایران. ص31.</ref>
===نفوذ بر مصدق===
همسر دوم وی، میرزا هدایت الله وزیر دفتر از مردان تجدد طلب و پیرو امیرکبیر، از بزرگان آشتیان بود.<ref>تاج بخش، حسن (1379). ''تاریخ بیمارستان های ایران (از آغاز تا عصر حاضر)''. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی. ص242.</ref>
نفوذ و تأثیر ملک‌تاج بر پسرش، محمد مصدق عمیق و پردوام بود. وی زنی صاحب عزم و اراده قوی بود که مصدق حتی در مباحث و سخنرانی‌های عمومی از فرزانگی او سخن می‌گفت. او پند مادرش در هنگامه دشوار 1293 را -که شایعات نادرستی درباره او بر سر زبان‌ها افتاده بود- در سراسر زندگی طولانیش آویزه گوش قرار داد. نجم‌السلطنه به مصدق گفته بود: وزن اشخاص در جامعه به قدر شدائدی است که در راه مردم تحمل می‌کنند. او تا زمان وفاتش در 1311 در تمامی تصمیم‌های خصوصی و عمومی مصدق نقش فعالانه داشت.<ref>کاتوزیان، همایون (1371). ''مصدق و نبرد قدرت در ایران''. مترجم احمد تدین. تهران: مؤسسه خدمات فرهنگی رسا. ص22.</ref>
ازدواج نجم السلطنه و وزیر دفتر دو سال پس از فوت مرتضی قلی خان وکیل الملک در ۱۲۹۸ق صورت گرفت. حاصل این ازدواج محمد ملقب به مصدق السلطنه آمنه ملقب به دفتر الملوک بود. محمد بعدها نام خانوادگی مصدق را برای خود برگزید.<ref>اتحادیه، منصوره (1389). ''زنانی که زیر مقنعه کلاهداری کردند؛ زندگانی ملک تاج خانم نجم السلطنه''. تهران: نشر تاریخ ایران. صص42-43.
 
نجم السلطنه پس از  فوت همسر دومش ، در 1311ق با میرزا فضل الله خان وکیل الملک تبریزی طباطبایی دیبا از خانواده های معروف آذربایجان ازدواج کرد. او مدتی در پطرزبورگ وزیر مختار بود وسپس منشی ولیعهد مظفرالدین میرزا شد. فضل الله خان دیبا پس از فوت همسرش با نجم السلطنه ازدواج کرد.  
 
میرزا فضل الله وکیل الملک از همسر قبلی خود ۱۱ فرزند داشت که چندان با نجم السلطنه سازگاری نداشتند. حاصل این ازدواج پسری بود به نام ابوالحسن (ثقه الدوله) دیبا. <ref>اتحادیه، منصوره (1389). ''زنانی که زیر مقنعه کلاهداری کردند؛ زندگانی ملک تاج خانم نجم السلطنه''. تهران: نشر تاریخ ایران. ص49.</ref>
 
===امور خیریه===
ملک‌تاج خانم نجم‌السلطنه زنی خیّر و اهل وقف بود. مادرش هماخانم هم از زنان متدین بود که در امور خیریه مشارکت فراوان داشت؛ بقعه متبرکه امامزاده داود و [[مسجد شاهزاده خانم (مسجدالزهرا)|مسجد شاهزاده خانم]] با هزینه او ساخته شد. نجم السلطنه نیز نظیر مادرش قسمتی از دارایی خود را وقف امور خیریه کرد. [[بیمارستان نجمیه]] یکی از آثار خیریه او می‌باشد.<ref>عاقلی، باقر (1380). ''شرح حال رجال سیاسی و نظامی معاصر ایران''. ج3. تهران: نشر گفتار با همکاری نشر علم. ص1454.</ref>
 
 
 
==منابع==
[[رده:زنان واقف]]
[[رده:زنان خیر]]
[[رده:زنان قاجار]]
[[رده:شاهزادگان قاجار]]
<references />
 


<br />
===آثار===
ملک تاج خانم نجم السلطنه زنی خیر و نیکوکار بود. مادرش حاجیه هماخانم از زنان متدین بود که در امور خیریه مشارکت فراوان داشت ، نظیربقعه متبرکه امامزاده داود و [[مسجد شاهزاده خانم ]] که باهزینه  او ساخته شد. نجم السلطنه نیز نظیر مادرش قسمتی از دارایی خود را وقف امور خیریه کرد. [[بیمارستان نجمیه]] یکی از آثار خیریه او می باشد.
<ref>عاقلی، باقر (1380). ''شرح حال رجال سیاسی و نظامی معاصر ایران''. ج3. تهران: نشر گفتار با همکاری نشر علم. ص1454.</ref>


== پیوند به بیرون ==
# [http://www.qajarwomen.org/ دنیای زنان در عصر قاجار]


<br />
== نگارخانه ==
===منابع===
<gallery>
[[رده:زنان واقف]
پرونده:نامه ای به خط نجم السلطنه.jpg|نامه‌ای به خط نجم‌السلطنه[http://www.qajarwomen.org/fa/]
[رده:زنان خیر]]
پرونده:نامه ای از نجم السلطنه-1.jpg|نامه‌ای از نجم‌السطنه به برادرش عبدالحسین میرزافرمانفرما[http://www.qajarwomen.org/fa/]
پرونده:نامه ای از نجم السلطنه- 2.jpg|نامه‌ای از نجم‌السطنه به برادرش عبدالحسین میرزافرمانفرما[http://www.qajarwomen.org/fa/]
پرونده:مهر نجم السلطنه.jpg|مهر نجم‌السلطنه[http://www.qajarwomen.org/fa/]
</gallery>


<references /><br />


===پیوند به بیرون===


#[https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D8%B3_%D9%85%DB%8C%D8%B1%D8%B2%D8%A7 ویکی‌پدیا]
نویسنده: حکمت بروجردی
[[رده:دوره قاجار]]

نسخهٔ کنونی تا ‏۲۸ نوامبر ۲۰۲۳، ساعت ۱۵:۱۹

نجم‌السلطنه

ملک‌تاج فیروز ملقب به نجم‌السلطنه (1233- 1311)، مادر دکتر محمد مصدق، از شاهزادگان قاجار و یکی از دختران فیروز میرزا فرمانفرما نوه فتحعلی‌شاه، از جمله واقفان زن در دوره پهلوی اول بوده است.

زندگی‌نامه

ملک‌تاج ملقب به نجم‌السلطنه از طرف پدر و مادر نتیجه فتحعلی‌شاه قاجار بود.[۱] وی در تاریخ 9 بهمن 1233 هجری شمسی متولد شد و در تاریخ 10 دی ماه 1311 وفات یافت.[۲] پدر نجم‌السلطنه فیروز میرزا نصرت‌الدوله ملقب به فرمانفرما، فرزند ولیعهد قاجار عباس میرزا نایب‌السلطنه (۱۲۰۳–۱۲۴۹ ق) و نوه فتحعلی‌شاه قاجار و مادرش حاجیه هماخانم دختر بهمن میرزا بهاءالدوله، یکی دیگر از پسران عباس میرزا بود.[۳]


خواهران و برادران

فیروز میرزا و هماخانم چهار فرزند ـ سه دختر و یک پسر ـ داشتند. یکی از دختران به نام ماه سیما در جوانی فوت کرد. دختر ارشد، نجم‌السلطنه و دومی سرورالسلطنه، همسر مظفرالدین شاه بود. کوچکترین فرزند او عبدالحسین میرزا بعدها لقب پدر یعنی فرمانفرما را از آن خود کرد.[۴]


ویژگی‌های فردی

نجم‌السلطنه فردی هوشمند، حساس، زرنگ و چالاک و پر جنب و جوش بود؛ [۵]قدی کوتاه داشت، تند سخن می‌گفت و با سرعت حرکت می‌کرد و حوصله حرف‌های بیهوده و بدیهیات را نداشت. او مؤمن و پایبند به دین و مشیت الهی بود و بسیار علاقمند به زیارت اهل بیت بود.[۶] قوی و خوشبین بود و حتی اگر احساس ضعف می‌کرد، ناامید نمی‌شد. به بخت و اقبال بسیار اعتقاد داشت. زندگانی ساده و بی‌آلایشی داشت و اهل تجملات نبود.[۷] نامه‌های نجم‌السلطنه به فرمانفرما نشان می‌دهد از سواد چندانی برخوردار نبود.[۵]


ازدواج

نجم‌السلطنه سه بار ازدواج کرد و هر سه بار نیز با فرزندانی کوچک بیوه شد.[۸]همسر اولش مرتضی قلی‌خان وکیل‌الملک کرمانی بود که در 16 سالگی به عنوان همسر دوم به عقد او درآمد. علت این ازدواج این بود که پدرش فیروز میرزا گرچه وزیر جنگ بود، ولی ثروت چندانی نداشت، بنابراین درصدد وصلت با خانواده ثروتمندی برای دخترش برآمد. او سابقه آشنایی دیرینه‌ای با خانواده وکیل‌الملک کرمانی به سبب چندین سال خدمت در کرمان داشت و به همین سبب دخترش را به همسری مرتضی قلی خان درآورد. مرتضی قلی خان که متأهل بود و چند فرزند داشت و بسیار مسن‌تر از نجم‌السلطنه 16 ساله بود در سال 1296ق در تهران درگذشت. او تعلیمات نظامی را در روسیه آموخته و با درجه سرتیپی وارد قشون ایران شده بود.[۹]نجم‌السلطنه مهریه قابل ملاحظه‌ای از قرار 4.5 دانگ قریه اسماعیل آباد را دریافت کرد که دهکده‌ای آباد واقع در جوپار، در جنوب کرمان بود.[۱۰]همسر دوم وی، میرزا هدایت الله وزیر دفتر از مردان تجددطلب و پیرو امیرکبیر و از بزرگان آشتیان بود.[۱۱]ازدواج نجم‌السلطنه و وزیر دفتر دو سال پس از فوت مرتضی قلی خان وکیل‌الملک در ۱۲۹۸ق صورت گرفت. حاصل این ازدواج محمد ملقب به مصدق‌السلطنه و آمنه ملقب به دفترالملوک بود. محمد بعدها نام خانوادگی مصدق را برای خود برگزید.[۱۲]نجم‌السلطنه پس از فوت همسر دومش، در 1311ق با میرزا فضل الله خان وکیل‌الملک تبریزی طباطبایی دیبا از خانواده‌های معروف آذربایجان ازدواج کرد. او مدتی در پطرزبورگ وزیر مختار بود و سپس منشی ولیعهد مظفرالدین میرزا شد. فضل الله خان دیبا پس از فوت همسرش با نجم‌السلطنه ازدواج کرد. میرزا فضل الله وکیل‌الملک از همسر قبلی خود ۱۱ فرزند داشت که چندان با نجم‌السلطنه سازگاری نداشتند. حاصل این ازدواج پسری بود به نام ابوالحسن (ثقه‌الدوله) دیبا.[۱۳]


نفوذ بر مصدق

نفوذ و تأثیر ملک‌تاج بر پسرش، محمد مصدق عمیق و پردوام بود. وی زنی صاحب عزم و اراده قوی بود که مصدق حتی در مباحث و سخنرانی‌های عمومی از فرزانگی او سخن می‌گفت. او پند مادرش در هنگامه دشوار 1293 را -که شایعات نادرستی درباره او بر سر زبان‌ها افتاده بود- در سراسر زندگی طولانیش آویزه گوش قرار داد. نجم‌السلطنه به مصدق گفته بود: وزن اشخاص در جامعه به قدر شدائدی است که در راه مردم تحمل می‌کنند. او تا زمان وفاتش در 1311 در تمامی تصمیم‌های خصوصی و عمومی مصدق نقش فعالانه داشت.[۱۴]


امور خیریه

ملک‌تاج خانم نجم‌السلطنه زنی خیّر و اهل وقف بود. مادرش هماخانم هم از زنان متدین بود که در امور خیریه مشارکت فراوان داشت؛ بقعه متبرکه امامزاده داود و مسجد شاهزاده خانم با هزینه او ساخته شد. نجم السلطنه نیز نظیر مادرش قسمتی از دارایی خود را وقف امور خیریه کرد. بیمارستان نجمیه یکی از آثار خیریه او می‌باشد.[۱۵]


منابع

  1. اتحادیه، منصوره (1388). زنانی که زیر مقنعه کلاهداری نموده‌اند؛ زندگی ملک تاج خانم نجم‌السلطنه 1311-1233ش/1350-1270ق. تهران: تاریخ ایران. صص 23-27.
  2. خدایار محبی، منوچهر (1325). شریک مرد. تهران: چاپخانه تابان. ص112.
  3. فرمانفرمائیان، مهرماه (رئیس) (1377). زندگی‌نامه عبدالحسین میرزا فرمانفرما. تهران: نشر توس. ص30.
  4. اتحادیه، منصوره (1389). زنانی که زیر مقنعه کلاهداری کردند؛ زندگانی ملک تاج خانم نجم‌السلطنه. تهران: نشر تاریخ ایران. صص24-25.
  5. ۵٫۰ ۵٫۱ اتحادیه، منصوره (1389). زنانی که زیر مقنعه کلاهداری کردند؛ زندگانی ملک تاج خانم نجم‌السلطنه. تهران: نشر تاریخ ایران. ص 26.
  6. اتحادیه، منصوره (1389). زنانی که زیر مقنعه کلاهداری کردند؛ زندگانی ملک تاج خانم نجم‌السلطنه. تهران: نشر تاریخ ایران. صص64-65.
  7. اتحادیه، منصوره (1389). زنانی که زیر مقنعه کلاهداری کردند؛ زندگانی ملک تاج خانم نجم‌السلطنه. تهران: نشر تاریخ ایران. صص118-119.
  8. اتحادیه، منصوره (1389). زنانی که زیر مقنعه کلاهداری کردند؛ زندگانی ملک تاج خانم نجم‌السلطنه. تهران: نشر تاریخ ایران. ص14.
  9. اتحادیه، منصوره (1389). زنانی که زیر مقنعه کلاهداری کردند؛ زندگانی ملک تاج خانم نجم‌السلطنه. تهران: نشر تاریخ ایران. ص27.
  10. اتحادیه، منصوره (1389). زنانی که زیر مقنعه کلاهداری کردند؛ زندگانی ملک تاج خانم نجم‌السلطنه. تهران: نشر تاریخ ایران. ص31.
  11. تاج‌بخش، حسن (1379). تاریخ بیمارستان‌های ایران (از آغاز تا عصر حاضر). تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی. ص242.
  12. اتحادیه، منصوره (1389). زنانی که زیر مقنعه کلاهداری کردند؛ زندگانی ملک تاج خانم نجم‌السلطنه. تهران: نشر تاریخ ایران. صص42-43.
  13. اتحادیه، منصوره (1389). زنانی که زیر مقنعه کلاهداری کردند؛ زندگانی ملک تاج خانم نجم‌السلطنه. تهران: نشر تاریخ ایران. ص49.
  14. کاتوزیان، همایون (1371). مصدق و نبرد قدرت در ایران. مترجم احمد تدین. تهران: مؤسسه خدمات فرهنگی رسا. ص22.
  15. عاقلی، باقر (1380). شرح حال رجال سیاسی و نظامی معاصر ایران. ج3. تهران: نشر گفتار با همکاری نشر علم. ص1454.


پیوند به بیرون

  1. دنیای زنان در عصر قاجار

نگارخانه


نویسنده: حکمت بروجردی